Son dövrlərdə İrandakı uzunmüddətli quraqlığın ABŞ və İsrail tərəfindən süni şəkildə törədildiyi ilə bağlı çoxsaylı iddialar səslənir. Xüsusilə son müharibə ərəfəsində İranın ABŞ və İsrail radarlarına endirdiyi zərbələrdən dərhal sonra yağışların başlaması, hətta leysan xarakter alması konspirologiya tərəfdarlarını ruhlandırıb. Bəzi rəsmi şəxslər isə bu hadisəni "yağışın qaytarılması" kimi qəbul edirlər.
Əslində, İran rəsmiləri və ekspertləri illərdir ABŞ və İsraili "buludları oğurlamaqda" və ya "atmosfer silahından" istifadə etməkdə ittiham edirlər. Məsələn, 2011-ci ildə o zamankı prezident Mahmud Əhmədinijad oxşar iddialar səsləndirmişdi. 2025-ci ildə isə iranlı su mütəxəssisi Möhsün Ərbabian da ABŞ və İsraili "buludların istiqamətini dəyişdirməkdə" günahlandırıb. i24news.tv.
Misal üçün, bu videoda səslənən mülahizələr sözügedən iddiaları tam absurd hesab etmir və ABŞ-nin keçmişdə havanı silah kimi istifadə etdiyini (Popeye əməliyyatı) xatırladır. Müəllif birbaşa "ABŞ və ya İsrail İranda quraqlıq yaradır" deməsə də, sadəcə sual qoyur və tarixi faktlara istinad edir. Lakin son nəticədə bu iddianı təsdiqləyən heç bir maddi sübut gətirilmir, sadəcə “skeptisizm haqlıdır” qənaətinə gəlinir.
Bənzər iddialar Türkiyə ictimaiyyəti tərəfindən də tez-tez dilə gətirilir. Orada da bəzi qruplar "İsrail Türkiyənin yağışlarını oğurlayır" düşüncəsindədirlər. teyit.org.
Eyni ərəfədə Bakıda normadan qat-qat artıq (500%+) yağıntının düşməsi, qısamüddətli və uzunmüddətli şiddətli leysanlar Azərbaycan ictimaiyyətində də müəyyən şübhəli fikirlərin yaranmasına rəvac verib.
Bu səbəbdən Faktyoxla “yağış oğurlanması”, “süni quraqlıq yaradılması” iddialarını və Bakıya illik normadan artıq yağıntı düşməsinin real səbəblərini araşdırıb.
"Kənardan iqlimə təsir imkanı" fərziyyəsi doğrudurmu?
Lokal və regional miqyasda hava şəraitinə qısamüddətli təsir göstərmək mümkündür. Bu metodologiya elmdə “buludların mayalanması” (və ya toxumlanması) adlanır. Lakin böyük miqyasda qlobal iqlimə nəzarət etmək və ya irimiqyaslı fəlakətlər törətmək (məsələn, qasırğaları idarə edib ölkələrə qarşı "silah" kimi istifadə etmək) hazırda praktiki olaraq qeyri-mümkündür. Əksər mütəxəssislər bu cür iddiaları hədsiz şişirdilmiş hesab edirlər.
ABŞ Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası (NOAA) rəsmi olaraq bildirir ki, qurum hava modifikasiyası (havanın dəyişdirilməsi) üzrə hər hansı gizli tədqiqat aparmır və bunu planlaşdırmır. “Buludların mayalanması” isə yalnız lokal və məhdud xarakter daşıyır”. library.noaa.gov.
Oxşar fikirləri Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı (WMO) da təsdiqləyir: “Texnologiya inkişaf edir, amma bulud dinamikası haqqında biliklərimiz hələ də məhduddur. Böyük miqyasda effektiv və etibarlı nəticə əldə etmək üçün elmi əsas yoxdur.” wmo.int.
Şübhələrə səbəb olan texnologiyalar hansılardır?
1. “Buludların mayalanması” (Cloud Seeding)
Buludlarda olan su damcılarını kristallaşdırıb ağırlaşdırmaq üçün "gümüş yodid" kimi xüsusi maddələrdən istifadə olunur. Dünyanın 50-dən çox ölkəsində (ABŞ-nin 9 ştatında, Çində, BƏƏ-də və s.) tətbiq edilən bu texnologiyanın əsas məqsədi su ehtiyatlarını artırmaqdır. Lakin onun effektivliyi statistik olaraq tam sübut olunmayıb. Metod yalnız müəyyən bulud tiplərində (məsələn, qışda dağlıq ərazilərdə) nisbətən yaxşı nəticə verir. Real şəraitdə isə tamamilə aydın səmada və quru havada süni surətdə bulud yaratmaq mümkün deyil. wmo.int
Əsas növləri və texnikaları:
Qlisiogen mayalanma (soyuq buludlar üçün): Buludlardakı ifrat dərəcədə soyumuş su damcılarını buz kristallarına çevirir.
- Statik mayalanma: Buluda optimal miqdarda "toxum" (kristal) əlavə etməklə yağıntının səmərəliliyini artırır.
- Dinamik mayalanma: Buludun daxili fiziki dinamikasını dəyişdirir. Donma zamanı gizli istilik (latent heat) buraxaraq buludun şaquli istiqamətdə böyüməsinə təkan verir. Bu metod daha çox güclü konvektiv buludlarda (yer səthinin qeyri-bərabər qızması nəticəsində isti və rütubətli havanın şaquli qalxması ilə yaranan buludlar) tətbiq olunur.
İstifadə olunan maddələr: Buz kristallarına bənzər struktura malik olan gümüş yodid (AgI) və quru buz (CO₂). sciencedirect.com
Hiqroskopik mayalanma (isti buludlar üçün): Su damcılarının bir-biri ilə toqquşaraq birləşməsini sürətləndirir və böyük damcılar formalaşdırır.
İstifadə olunan maddələr: Süçəkən (hiqroskopik) xüsusiyyətə malik duz qarışıqları (NaCl — natrium xlorid, KCl, CaCl₂) h2oglobalnews.com.
Proses necə həyata keçirilir?
- Təyyarə (aviasiya metodu): Ən effektiv üsuldur. Yanan patronlar və ya birbaşa püskürtmə vasitəsilə aktiv maddə buluda yeridilir.
- Yerüstü generatorlar: Aktiv maddə yerdən xüsusi qurğular vasitəsilə tüstü şəklində havaya buraxılır və külək axınları ilə buludlara doğru ucalır.
- Digər yeni üsullar: Dronlar, hava şarları, elektrik yüklü hissəciklər və ya lazer texnologiyaları. deeply.thenewhumanitarian
Nəzərə almaq lazımdır ki, bu metodologiya yalnız müvafiq rütubət və temperatur şəraiti (uyğun bulud növləri) mövcud olduqda işləyir. Bütün bir ölkəni quraqlıqdan xilas etmək və ya süni şəkildə kütləvi quraqlıq yaratmaq faktiki olaraq qeyri-mümkündür. Üstəlik, tətbiq olunan kimyəvi maddələrin konsentrasiyası çox aşağı olduğundan, onların ətraf mühitə mənfi təsiri demək olar ki, yoxdur. gao.gov
Xülasə, "buludların mayalanması" real və istifadə olunan bir texnologiyadır, lakin o, "iqlim silahı" deyil, sadəcə lokal su ehtiyatlarını artırmaq üçün nəzərdə tutulmuş köməkçi vasitədir.
Günəş Şüalanmasının İdarə Edilməsi (Solar Radiation Management - SRM)
Bu metod stratosferə xüsusi aerozollar püskürtməklə günəş işığının bir hissəsini yenidən kosmosa əks etdirmək (süni vulkan effekti yaratmaq) ideyasına əsaslanır. Nəzəri olaraq qlobal soyuma yarada bilsə də, indiyə qədər heç vaxt geniş miqyasda sınaqdan keçirilməyib. Metodun yağıntı rejimlərinin pozulması, ozon təbəqəsinin zədələnməsi və "terminasiya şoku" (SRM sisteminin qəflətən dayandırılması nəticəsində qlobal temperaturun çox sürətlə və kəskin sıçrayışı) kimi nəhəng riskləri var.
BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Ekspert Qrupunun (IPCC) qənaətinə görə, SRM texnologiyası hələ "texniki cəhətdən yetkin deyil", onun idarəetmə və mənəvi-etik problemləri çox böyükdür. Geniş miqyaslı tətbiq üçün ciddi beynəlxalq konsensus tələb olunur. ipcc.ch
HAARP nədir və necə İşləyir?
HAARP (Yüksək Tezlikli Aktiv Avroral Tədqiqat Proqramı) Alyaskanın Gakona bölgəsi yaxınlığında, təxminən 33 akr sahədə quraşdırılmış 180 antenadan ibarət elmi stansiyadır. Bu antenalar yüksək tezlikli (2.7-10 MHz) və gücü 3.6 meqavata qədər çata bilən radio dalğaları yaymaq qabiliyyətinə malikdir. Qurğu yönləndirilmiş radio dalğaları ilə ionosferin (yer səthindən 50-600 km hündürlükdə yerləşən təbəqə) kiçik bir hissəsini müvəqqəti olaraq "qızdırır" və ionları “həyəcanlandırır”. Yaradılan bu süni effekt daxili diaqnostik alətlər (radarlar, maqnitometrlər və s.) vasitəsilə müşahidə olunur. Bu proses təbii günəş küləklərinin atmosferdə yaratdığı reaksiyaların laboratoriya şəraitində idarə olunan kiçik bir modelidir. haarp.gi.alaska.edu
Bu texnologiyanın əsas məqsədi kosmik hava durumunu, şimal işıqlarını, ionosferin fiziki xassələrini öyrənmək, həmçinin uzaq məsafəli radio rabitə, radar və naviqasiya sistemlərinin ionosferdən asılılığını araşdırmaqdır. Kompleks 2015-ci ildən bəri Feyrbanks Alyaska Universiteti (UAF) tərəfindən idarə olunur (əvvəllər ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri və Donanmasının tabeliyində olub). Hazırda layihələr ABŞ Milli Elm Fondunun (NSF) dəstəyi ilə tamamilə mülki və elmi məqsədlərlə həyata keçirilir.
HAARP haqqında konspirasiyalar və reallıq
İddia edilir ki, HAARP vasitəsilə hava şəraitini idarə etmək (quraqlıq, sel, qasırğa yaratmaq), zəlzələlər törətmək, insanların beyninə təsir göstərmək (mind control) və təyyarələrin səmada buraxdığı kimyəvi izlərlə (chemtrails) əlaqəli gizli missiyalar icra olunur.
Reallıqda isə bunların heç bir elmi əsası yoxdur. HAARP yer səthindəki hava hadisələrinin formalaşdığı troposferdən çox-çox yuxarıda — ionosferdə işləyir. Onun ötürdüyü enerji qlobal atmosfer prosesləri ilə müqayisədə okeanda bir damla kimidir və təsiri saniyələrlə ölçülür. NOAA və digər müstəqil ekspertlər açıq şəkildə bildirirlər ki, stansiya yer səthindəki havaya heç bir təsir göstərə bilməz. noaa.gov
Stenford Universitetinin tədqiqatçıları da hava nəzarəti iddialarının "tamamilə əsassız" olduğunu qeyd edirlər. Dünyadakı təbii proseslər (günəş radiasiyası, okean axınları) bəşəriyyətin sahib olduğu hər hansı texnologiyadan qat-qat güclüdür.
“Technology Review” jurnalının təhlilinə əsasən, bu növ konspirasiyalar adətən ekstremal fəlakətlərdən sonra kütləvi şəkildə yayılır. Portativ "bulud mayalanması" kiçik ərazilərdə lokal effekt versə də, ümumi iqlimi dəyişmək gücündə deyil. technologyreview.com
Əsas fərq: “Bulud mayalanması” fiziki hissəciklərlə buludlara birbaşa toxunaraq lokal hava modifikasiyası yaradır, HAARP isə radio dalğaları ilə yuxarı atmosfer qatını öyrənən sırf fiziki-elektron tədqiqat proqramıdır.
Bakıda yağıntı çoxluğunun bu texnologiyalarla əlaqəsi varmı?
17 may 2026-cı il tarixində Bakı və Abşeron yarımadasında cəmi 9 saat ərzində 103 mm yağıntı düşüb. Bu göstərici may ayı üçün təyin olunmuş aylıq normanın 523%-ni (yəni normadan 5 dəfədən çoxunu) təşkil edib. Bakıda may ayı üçün çoxillik norma adətən 18-20 mm (bəzi xəritələrdə 13-15 mm) civarındadır, yəni aylıq normanı 500%-dən artıq keçmə doğrudan da müəmmalıdır. weather2travel.com.
Bu hadisə 2026-cı ilin ən güclü yağıntısı olmaqla bərabər, bəzi arxiv məlumatlarına görə, Bakıda 1960-cı illərdən bəri qeydə alınmış mütləq rekorddur.
Rekord miqdarda yağıntının real səbəbləri nələrdir?
1. Qlobal iqlim dəyişikliyi və Clausius-Clapeyron qanunu
Əsas səbəb qlobal iqlim dəyişikliyidir. Fundamental fizika qanunlarına, xüsusən də termodinamikanın əsas tənliklərindən biri olan Clausius-Clapeyron tənliyinə görə, havanın temperaturu hər 1°C artdıqda, atmosfer təxminən 7% daha çox su buxarı (nəm) saxlamaq qabiliyyəti qazanır. climatehubs.usda.gov
Hazırda sənayeləşmədən bəri qlobal temperatur təxminən 1.2°C artıb ki, bu da atmosferin su tutumunu təxminən 8-9% yüksəldib. İsti hava atmosferdə nəhəng miqdarda nəm toplayır və bu nəm kondensasiya olunub birdən-birə boşaldıqda dağıdıcı leysanlar yaranır. Sadə dillə desək, soyuq hava kütləsi özündə az su saxlayır və yağış mülayim olur, isti hava isə "böyük bir süngər" kimi suyu hopdurur və sıxıldıqda kütləvi sel törədir. Bu səbəbdən Bakıdakı 17 may leysanı "yad planetli texnologiyası" deyil, dəyişən iqlimin riyazi və fiziki olaraq gözlənilən nəticəsidir.
2. Təbii meteoroloji keçid və "Körfəz effekti" (Xəzər Effekti)
May ayı fəsillərarası keçid dövrüdür. Bu vaxt şimaldan gələn soyuq hava cəbhələri ilə cənubun isti hava kütlələri qarşılaşaraq kəskin qeyri-sabitlik və güclü fırtınalar formalaşdırır. Təbii proseslərin miqyasını anlamaq üçün xatırladaq ki, 2026-cı ilin mart-aprel aylarında da regionda son 100 ilin ən böyük daşqınları qeydə alınmışdı.
Bakıdakı yağıntının intensivliyini artıran digər mühüm yerli amil meteorologiyada “Körfəz effekti” adlanan "dəniz effekti"dir.
Mexanizm belə işləyir: Şimaldan gələn soyuq hava kütləsi Xəzər dənizinin nisbətən isti su səthinin üzərindən keçərkən dənizdən külli miqdarda nəm və istilik sorur (buxarlanma sürətlənir). Qızmış və nəmə doymuş hava kütləsi sürətlə şaquli istiqamətdə yuxarı qalxaraq (konveksiya) nəhəng leysan buludları yaradır və küləyin hərəkət istiqamətində — yəni tam olaraq Abşeron yarımadasının üzərində intensiv şəkildə boşalır. Bu fenomen ABŞ-də Meksika körfəzi effekti və ya Böyük Göllər ərazisindəki klassik göl effekti ilə tamamilə eyni təbiətə malikdir: sciencedirect.com.
Xəzər dənizi və onun cənub-şərq sahilləri (Azərbaycanın cənub zonası və İranın Gilan bölgəsi) onsuz da bu effekt sayəsində il boyu bol yağıntı alır.
3. Urbanizasiya, infrastruktur faktoru
Şəhərdə yağıntının fəsadlarını artıran üçüncü və ən böyük antropogen səbəb Bakının drenaj və kanalizasiya sisteminin köhnəlməsi, intensiv tikinti bumu fonunda infrastrukturun yüklənməsidir (məsələn, subasmaya məruz qalan tunellər və yollar). Yağış sularının təbii yolla torpağa hopmasının qarşısının alınması da burada mühüm rol oynayır.
Xəzər dənizinin səviyyəsinin düşməsi və uzunmüddətli iqlim riskləri
Xəzər dənizinin səviyyəsinin sürətlə aşağı düşməsi Bakı və ətraf ərazilərin iqliminə həm qısamüddətli, həm də uzunmüddətli perspektivdə ciddi təsir göstərən qaçılmaz bir reallıqdır. azertag
Dənizin səviyyəsi 1990-cı illərdən bəri təxminən 2 metrdən çox (2006-2024-cü illər aralığında 2.14 metr) düşüb. Hazırda 2026-cı ildə dənizin səviyyəsi Baltik sisteminə nisbətən təxminən -29 metr ətrafında qərarlaşıb ki, bu da tarixən qeydə alınmış ən aşağı göstəricilərdən biridir. Elmi proqnozlara görə, 2100-cü ilə qədər suyun səviyyəsinin daha 9-21 metr (ən pis ssenaridə 30 metrədək) düşmə ehtimalı var. Bu, dəniz səthinin minimum 23-34%-nin tamamilə quruması deməkdir. (science.nasa.gov). Bu fəlakətin əsas səbəbləri qlobal istiləşmə nəticəsində buxarlanmanın artması və əsas qidalandırıcı mənbə olan Volqa çayından gələn su axımının həm iqlim, həm də insan fəaliyyəti (su anbarları, kənd təsərrüfatı) səbəbindən azalmasıdır.
Xəzər dənizi Bakı iqlimini yumşaldan (moderasiya edən) əsas təbii amildir. Dəniz sahəsi kiçildikcə bu qoruyucu təsir zəifləyəcək:
- Temperatur rejimi: Dəniz nəhəng termal tənzimləyici kimi yayda havanı soyudur, qışda isə isidir. Səth kiçildikcə Bakı iqlimi daha kəskin kontinentallaşacaq. Yəni yay ayları indikindən daha bürkülü və isti, qış ayları isə daha şaxtalı və quru keçəcək.
- Rütubət və ekstremal yağıntılar: Dənizin dayazlaşan hissələrində su tez qızdığı üçün qısamüddətli dövrdə buxarlanma və lokal rütubət sıçrayışları (məsələn, may ayında olduğu kimi) baş verə bilər. Lakin uzunmüddətli perspektivdə (2050–2100) dəniz səthi kiçildiyi üçün atmosferə ötürülən ümumi nəm miqdarı kəskin azalacaq. Nəticədə Bakıda ümumi yağıntıların miqdarı düşəcək və quraqlıq riski artacaq.
Nəticə
Bakıda qeydə alınan 500%-lik yağıntı rekordu vizual olaraq şübhəli və anormal görünsə də, arxasında hər hansı gizli "iqlim silahı" və ya kənar geo-mühəndislik müdaxiləsi dayanmır. Hər bir sübut göstərir ki, bu hadisə qlobal iqlim dəyişikliyinin, Clausius-Clapeyron effektinin və lokal Xəzər dənizi cəbhəsinin toqquşmasından yaranan təbii bir meteoroloji kataklizmdir. Konspirasiya iddialarını təsdiqləyən heç bir elmi və etibarlı fakt mövcud deyil.
