Hər il oktyabrın 31-də dünyanın milyonlarla insanı Hellouin bayramını qeyd edir. Küçələr və evlər üzərində üzlər oyulmuş balqabaqlarla bəzədilir, uşaqlar və böyüklər cadugər, vampir və digər mistik obrazların geyimlərini geyinir, mağazalar isə skelet, ruh və kəllə təsvirləri olan atributlarla dolur. Bəziləri üçün bu, əylənmək fürsəti, digərləri üçün isə mədəni ənənənin bir hissəsidir. Lakin bayram ətrafında mübahisələr səngimir: bəziləri onu zərərsiz əyləncə hesab edir, digərləri bütpərəst ayin adlandırır, hətta bəzi insanlar Hellouinin şeytan bayramı olduğunu iddia edirlər.
Bəs bu ənənənin arxasında əslində nə dayanır? Onun şər qüvvələrə sitayişlə əlaqəsi varmı, yoxsa bu cür iddialar tarixin, dini təsəvvürlərin və müasir şərhlərin qarışdırılmasına əsaslanır?
Bunu aydınlaşdırmaq üçün bayramın tarixinə nəzər salmaq lazımdır.
Qədim Samayndan müasir Hellouinə qədər
Hellouinin ən məşhur tarixi sələflərindən biri Samayn (Samhain) hesab olunur. Bu, əsasən İrlandiya və Şotlandiya olmaqla, kelt xalqlarının qədim mövsümi bayramı idi. O, kənd təsərrüfatı mövsümünün başa çatması, yayın bitməsi və qışın başlanması ilə əlaqəli idi. Həyatı böyük ölçüdə təbiət dövrlərindən asılı olan qədim cəmiyyətlər üçün bu keçid xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Samaynla o biri dünya haqqında təsəvvürlər də əlaqələndirilirdi. İrlandiya folkloruna görə, həmin dövrdə dirilər dünyası ilə ruhlar aləmi arasındakı sərhəd daha qeyri-sabit olur, fövqəltəbii varlıqlar isə insanların arasına çıxa bilirdilər. Tədqiqatçılar bəzi maskalanma adətlərini, tonqalları və mərasim xarakterli praktikaları məhz bu təsəvvürlərlə əlaqələndirirlər.
Bununla yanaşı, Samaynın yalnız ölülər bayramı və ya müasir Hellouinin qədim analoqu olması barədə geniş yayılmış iddiaya ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Onun keçirilməsi haqqında məlumatlar əsasən orta əsr mənbələrində qorunub saxlanılıb, bu gün qədim ayinlərin təsviri kimi qəbul edilən bir çox məlumat isə daha sonrakı şərhlərə əsaslanır. Buna görə də bayramın mənşəyi ilə bağlı bütün təfərrüatları etibarlı şəkildə müəyyən edilmiş hesab etmək olmaz.
Müasir Hellouinin formalaşmasında xristian ənənəsi də mühüm rol oynayıb. Halloween adının özü ingiliscə All Hallows' Eve ifadəsindən yaranıb və «Bütün müqəddəslər gününün ərəfəsi» kimi tərcümə olunur. Qərb xristian ənənəsində noyabrın 1-i bütün müqəddəslərin xatirəsinə həsr edilib, noyabrın 2-də isə katolik kilsəsində vəfat edənlərin anım günü qeyd olunur.
Zaman keçdikcə payız bayramları ilə bağlı xalq adətləri xristian təqvimi ilə çulğalaşmağa başlayıb. Nəticədə dini təsəvvürlərin, xalq folklorunun və ölənlərin xatirəsinin yad edilməsi mərasimlərinin yanaşı mövcud olduğu bir ənənə formalaşıb.
XIX əsrdə irlandiyalıların və şotlandların Şimali Amerikaya kütləvi mühacirəti sayəsində bu adətlərin bir çoxu ABŞ-da da yayılıb. Məhz orada Hellouin tədricən bu gün tanıdığımız görkəmi alıb: kostyumlu əyləncələr, bəzədilmiş evlər, tematik tədbirlər və uşaqların şirniyyat toplaması.
Hellouini niyə şeytan bayramı adlandırırlar?
Hellouinin satanizmlə əlaqələndirilməsi onun əleyhdarlarının ən çox irəli sürdüyü arqumentlərdən biridir. Lakin burada üç anlayışı fərqləndirmək vacibdir: bütpərəstlik, okkultizm və satanizm. Bunlar sinonim deyil və fərqli tarixi və dini məzmuna malikdir.
Qədim kelt inancları təbiət dövrləri, mövsümi ayinlər və fövqəltəbii aləmlə bağlı təsəvvürlərlə əlaqəli idi. Lakin Samaynın Satana həsr olunduğunu və ya şeytana sitayiş bayramı olduğunu təsdiqləyən tarixi sübutlar yoxdur.
Üstəlik, müasir xristian mədəniyyətində başa düşüldüyü mənada Satan obrazının özü də İbrahim dinləri ənənəsinə aiddir. Buna görə də qədim kelt bayramını satanist bayram adlandırmaq tarixi baxımdan düzgün deyil.
Bununla belə, müasir Hellouinlə bəzi satanist təşkilatlar arasında həqiqətən də əlaqə mövcuddur. Məsələn, 1966-cı ildə Anton LaVey tərəfindən yaradılmış Şeytan Kilsəsi (Church of Satan) oktyabrın 31-ni qeyd etdiyi tarixlər siyahısına daxil edir. Lakin təşkilat bu bayramı özünün yaratdığını və ya onun tarixi mənşəyinin satanizmlə bağlı olduğunu iddia etmir. O, artıq mövcud olan mədəni ənənəni öz fəlsəfəsi prizmasından qəbul edir.
Beləliklə, müəyyən dini və ya ideoloji qrupun nümayəndələrinin bayramda iştirak etməsi həmin ənənənin də eyni mənşəyə malik olduğu anlamına gəlmir. Hellouin yalnız bəzi satanistlər tərəfindən qeyd edildiyinə görə satanist bayrama çevrilmir.
Hellouinin əsas simvolları nəyi ifadə edir?
Hellouinin müasir atributları da müxtəlif mənşələrə malikdir. Bu gün tanıdığımız simvolların çoxu Avropa folklorunun təsiri altında formalaşıb, daha sonra isə Amerika kütləvi mədəniyyəti sayəsində geniş yayılıb.
Bayramın əsas atributlarından biri üzərində sifət oyulmuş balqabaqdır. O, Jack-o'-lantern adı ilə tanınır. Bu atributun mənşəyi ölümündən sonra nə cənnətdə, nə də cəhənnəmdə yer tapa bilməyən Cek haqqında İrlandiya əfsanəsi ilə əlaqələndirilir. Rəvayətə görə, o, içərisində közərmiş kömür parçası olan oyulmuş şalğamla qaranlıqda dolaşmağa məcbur olub.
İrlandiya və Şotlandiyada belə fənərlərin hazırlanması üçün həqiqətən də şalğamdan və digər kök tərəvəzlərdən istifadə edilirdi. Ənənə Şimali Amerikaya köçdükdən sonra bu tərəvəzləri tədricən balqabaqlar əvəz etdi. Çünki onlar daha əlçatan, iri və oyulması daha rahat idi.
Cadugər, qara pişik, skelet və ruh obrazları Avropa folkloru, cadugərlik haqqında tarixi təsəvvürlər və ölüm qorxusu ilə əlaqəlidir. Zaman keçdikcə onlar bayramın tanınan estetik elementlərinə çevriliblər. Bununla belə, kostyumlarda və dekorasiyalarda bu cür obrazlardan istifadə edilməsi özlüyündə okkult praktikalarında iştirak demək deyil.
Digər məşhur ənənə isə Trick or treat adlanır. Bu zaman uşaqlar qonşu evləri gəzərək şirniyyat istəyirlər. Onun tarixi ilkin şərtləri Avropada vəfat edənlərin anım günlərində evlərdən yemək və şirniyyat istəmək adətləri ilə əlaqələndirilir. Müasir forması isə XX əsrdə ABŞ-da geniş yayılıb.
Xristianlıq Hellouinə necə yanaşır?
Xristian məzhəbləri və icmaları arasında Hellouinə münasibətlə bağlı vahid mövqe yoxdur.
Katolik ənənəsində bu bayram Bütün müqəddəslər günü ilə təqvim baxımından əlaqəlidir, onun adı isə birbaşa «Bütün müqəddəslər gününün ərəfəsi» mənasını verən xristian ifadəsindən yaranıb. Bununla belə, bəzi din xadimləri və dini icmalar müasir Hellouin əyləncələrinin əleyhinə çıxırlar.
Onların etirazları, ilk növbədə, demon, cadugər, sehr və ölüm obrazlarının populyarlaşdırılması ilə bağlıdır. Tənqidçilərin fikrincə, bu cür obrazların əyləncə predmetinə çevrilməsi xristianlığın mənəvi aləmə münasibətinə zidd ola bilər, həmçinin okkultizmə marağı artıra bilər.
Digər möminlər isə simvolik atributlarla real dini praktikalar arasında fərq qoyurlar. Onlar hesab edirlər ki, uşaq kostyumları, şirniyyatlar və tematik əyləncələrin hər hansı fövqəltəbii qüvvəyə sitayişlə əlaqəsi yoxdur.
Buna görə də bütün xristianların Hellouini pislədiyini iddia etmək düzgün olmazdı. Ona münasibət məzhəbdən, konkret dini icmadan və şəxsi inanclardan asılıdır.
Bəs bu, şeytan bayramıdır, yoxsa yox?
Tarixi məlumatlar Hellouinin şeytana sitayiş bayramı kimi yarandığı iddiasını təsdiqləmir. Onun formalaşması bir neçə mədəni təbəqə ilə əlaqəlidir: kelt xalqlarının qədim mövsümi ənənələri, xristian təqvimi, Avropa folkloru və sonrakı Amerika adətləri.
Bununla yanaşı, bayramın tarixində xristianlıqdan əvvəlki elementlərin mövcudluğunu da inkar etmək olmaz. Onun bəzi ənənələri həqiqətən də ruhlar, ölüm və o biri dünya haqqında qədim təsəvvürlərlə bağlıdır. Bundan əlavə, bəzi müasir okkult və satanist təşkilatlar bu tarixə öz dini mənalarını verə bilərlər.
Lakin bayramın mənşəyini, müasir məzmununu və ayrı-ayrı iştirakçıların ona verdiyi mənanı fərqləndirmək lazımdır. Bu gün əksər insanlar üçün Hellouin dini sitayişi nəzərdə tutmayan dünyəvi mədəni tədbir olaraq qalır.
Nəticə: «Hellouin şeytan bayramıdır» iddiası tarixi baxımdan təsdiqlənməyib. Onu yalnız bütpərəst və ya yalnız xristian bayramı adlandırmaq da sadələşdirmə olardı. Müasir Hellouin əsrlər boyu müxtəlif ənənələrin bir-birinə qarışmasının nəticəsidir. Bu ənənələr zaman keçdikcə yeni mədəni məna qazanıb.
Başqa sözlə, Hellouinin tarixi onun haqqında geniş yayılmış təsəvvürlərdən daha mürəkkəbdir. Bu bayramı qeyd edib-etməmək məsələsi isə şəxsi inanclardan, mədəni üstünlüklərdən və dini baxışlardan asılı olaraq qalır.
