Bulgular
- Videoda yer alan kişilerin söyledikleriyle dudak hareketlerinin eşleşmediği görülüyor.
- Tersine arama sonucuna göre, orijinal haber 27 Mayıs 2023 tarihli Show Ana Haber bülteninde yayınlanmış.
- Ancak orijinal haberde, kara erik şurubuna dair bir kısım bulunmuyor.
- Orijinal haber, bir kara erik şurubu markası için yapay zeka araçlarıyla manipüle edilmiş.
Sosyal medyada kara erik şurubu sayesinde bir ayda 28 kilo verilebileceği öne sürüldü. Show Haber’de kara erik şurubu kullanıcılarının birinin ise bağırsaklarını temizlemesi sayesinde iki ayda 60 kilo verdiği yönünde haber yapıldığı iddia edildi.
Videoda kara erik şurubu hakkındaki iddialar şu şekilde sıralanabilir:
- Bir ayda 28 kilo verdirdiği öne sürülüyor.
- Kullanıcılarının birinin iki ayda 60 kilo verdiği iddia ediliyor.
- Bağırsak ve kolonları tertemiz yaparak yağları erittiği iddia ediliyor.
- Kullanıcının öncesinde bağırsaklarındaki parazitler sebebiyle kilo veremediğini ancak şurup sayesinde bağırsakları temizlendiği için yağların “eriyip gittiği” öne sürülüyor.
Video incelendiğinde haber spikerinin söyledikleriyle dudak hareketlerinin senkronize olmadığı görülüyor. Ayrıca, kara erik şurubu kullanarak kilo verdiğini söylediği iddia edilen kişinin de dudak hareketlerinde kesintiler bulunuyor.
Tersine arama sonucuna göre, haber 27 Mayıs 2023 tarihli ana haber bülteninden alınmış.
Videonun 15.32-17.20 dakikaları arasında ilgili görüntülere rastlanıyor. Ancak iddiadaki haber ile Show Haber’deki orijinal haber birbiriyle uyuşmuyor. Orijinal haberde kilo vermek isteyen Kaan Suvar isimli bir gencin, kilo vermeye karar vermesiyle bir diyetisyene başvurduğu ve bu sayede sekiz ayda 60 kilo verdiği bilgisi yer alıyor. Suvar’ın kara erik şurubu tüketimiyle ya da bağırsak parazitleriyle ilgili bir açıklaması bulunmuyor.
Ek olarak, iki ayda 60 kilo vermek fizyolojik olarak neredeyse imkansız. Riskli görülen sınırların bile çok üstünde. Organ hasarı, kas ve kemik kaybı, böbrek hastalıkları, hormonal değişiklikler, psikolojik etkiler ve yeme bozukları gibi son derece riskli sonuçları olabilir.
Kilo verdirdiği öne sürülen bitkisel takviyeler
Açık kaynaklar tarandığında, kara erik tüketiminin metabolik sorunlar ve sindirim sistemi üzerinde olumlu etkisi olduğuna dair çalışmalar bulunsa da doğrudan kilo verme üzerinde etkisi bulunmuyor. Videoda bağırsak parazitlerinin kilo vermeye engel olduğu ve bu sebeple kara erik şurubunun bağırsakları temizleyerek yağ yakımının önünü açtığı iddia ediliyor. Ancak kara eriğin bağırsak parazitlerine yönelik etkisi hakkında bilimsel bir çalışma bulunmuyor. Ek olarak, bağırsak sağlığı son derece önemli olsa da bağırsak parazitleri ve kilo verememe arasındaki ilişkiyi gösteren bir kaynağa da rastlanmıyor. Aksine, vücut bağırsak parazitleriyle savaşırken kilo kaybediyor.
Videonun sonunda çıkan şurup görüntüsünden de anlaşıldığı üzere, markanın reklamı için haber yapay zeka araçlarıyla manipüle edilmiş. Anadolu Ocak Vakfı incelendiğinde kara erik şurubu satışı yapılan internet sitesine erişilemediği görülüyor. Bu sebeple, şurubun içeriğine tam olarak ulaşmak mümkün değil. Ancak ambalajında incir özü ve sinameki içerdiği bilgisi yer alıyor.
İncir özü ve sinameki kilo verdirdiği iddia edilen takviyelerde sıkça görülen içerikler. Ancak incir özünün de kilo verme ya da bağırsak parazitleri üzerindeki doğrudan etkisine dair güvenilir bir çalışma bulunmuyor. İncir özünün kan şekeri ve insülin dalgalanmalarını düzenlediği yönünde çalışmalar var. Metabolik düzensizliklerin yönetiminde umut vadeden bir beslenme desteği olarak değerlendiriliyor.
Sinameki, bitki çaylarında da sıklıkla karşılaşılan bir bitki. Dengeli ve kontrollü kullanıldığı takdirde kabızlığa iyi geldiği ve bağırsak hareketlerini arttırdığı biliniyor. Fakat gereksiz ve aşırı kullanımlarda yan etkiler de doğuruyor. Ciddi sıvı ve elektrolit kaybı, hücrelere zarar verme gibi riskleri bulunuyor. Sinamekinin reçetesiz satılması ve “bitkisel içerik” olduğu için zararsız görünmesi bu risklerin göz ardı edilmesine sebep oluyor.
Bitkisel içerikler her zaman güvenli mi?
Sinameki bitkisi örneğinde de görüldüğü gibi bir içeriğin bitkisel ya da doğal olması her zaman zararsız olduğu anlamına gelmiyor.Tüketicilerin “bitkisel” ve “doğal” etiketler bulunduran ürünlerin tamamen güvenli olduğunu varsayma eğilimi bulunabiliyor. Bu sebeple reklamlar, insanları ikna etmek için bu etiketleri kullanıyor. Bu yanıltıcı algı insanların “doğal” ve “bitkisel” içeriklerin risklerini göz ardı etmesine sebep oluyor. Bu sebeple takviyeler doğal ve bitkisel olsa bile doktor gözleminde kullanılmalı.
Efedra bitkisi bu konuya örnek olarak gösterilebilir. Efedra, Çin ve Hindistan’da soğuk algınlığı tedavisinde yaygın olarak kullanılan tıbbi ve bitkisel seçenekler arasında yer alıyor. Ancak ABD, nispeten düşük dozlarda ve kısa süreli kullanımda bile ilgili bitkinin yüksek tansiyon, kalp krizi, nöbet, inme ve psikoz gibi zararlı etkilerle ilişkilendirilmesi sebebiyle bu bitkiyi içeren besin takviyelerini yasaklamış.
Deepfake reklamlar kara erik şurubuyla sınırlı kalmıyor
Sosyal medyada, tanınmış yüzlerin yapay zeka ile manipüle edilmiş videolarına ulaşmak mümkün. Bu içerikler yatırım tavsiyeleri ve sağlık önerileri alanlarında epey fazla.
Full Fact deepfake videolarıyla yapılan takviye gıda reklamları araştırmış. TikTok, Facebook gibi sosyal medya patformlarında akademisyenler gibi güvenilir yüzlerin deepfake videolarıyla sağlık ürünlerini tanıtan reklamların epey fazla olduğunu tespit etmiş.
Türkiye’de de benzer deepfake reklam örnekleriyle karşılaşmak mümkün. Örneğin, Prof. Dr. Osman Müftüoğlu yaptığı bir Instagram paylaşımında kendi yüzü kullanılarak yapılan kozalak özü reklamının gerçeği yansıtmadığını belirtmiş. Videoda Müftüoğlu’nun kozalak özünün balgam, öksürük, astım gibi şikayetlere iyi geldiği ve ilgili markanın kozalak özü ürününün mutlaka bu şikayetlere sahip insanlar tarafından kullanılması gerektiğini söylediği iddia ediliyor. Ancak Müftüoğlu yaptığı açıklamada, içeriğin sahte olduğunu ve bu tür ürünler tüketildiği takdirde zehirlenme ya da karaciğer veya böbrek hastalığı olma ihtimalinin bulunduğunun altını çizmiş.
Canan Karatay da yüzü ve sesi kullanılarak sahte reklam yapılan isimlerden bir diğeri. Kendi sesi ve yüzü kullanılarak deepfake videolarla ağrı kesici krem reklamı yapılmış. Ancak Karatay da kendi YouTube hesabından takipçilerini videonun kendisine ait olmadığı yönünde uyarmış.
Deepfake reklamlara ilişkin düzenleme
1 Temmuz 2026’da Ticaret Bakanlığı, “Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği'nde” değişiklikler yaptığını duyurmuş. Bu değişiklikler kapsamında yapay zeka ile üretilen reklamlara da düzenlemeler getirilmiş. Gerçek bir kişinin deepfake videolarıyla bir mal veya hizmeti deneyimlediğini ya da tavsiye ettiğini belirten reklamları yasaklamış. Ek olarak, reklamlarda yapay zeka teknolojileriyle insandan ayırt edilemeyecek dijital karakterlere yer verilmesi halinde, bu durumun açık ve anlaşılır şekilde belirtilmesi zorunlu kılınmış.
Ancak, yine de deepfake reklam içeriklerine karşı dikkatli olmak önemli. Teyit de daha önce deepfake videoları tespit etme rehberi paylaşmıştı. Güvenilir yüzlerin aracılığıyla yapılan bu reklamlara karşı bilinçli olunmadığı takdirde daha büyük sağlık problemleriyle karşılaşabilirsiniz.
